Áætlun um menntamál og vísindi

Meginþema formennskuáætlunar Íslands í norrænu samstarfi árið 2004 er Auðlegð Norðurlanda: Lýðræði - Menning - Náttúra. Í ljósi þess mun Ísland fylgja þeirri stefnu á sviði menntamála og vísinda að Norðurlönd sem heild búi yfir vannýttum styrk sem felist í sameiginlegum menningararfi, gildismati og mannauði. Í hverju landi eru öflug mennta-, vísinda-, og nýsköpunarkerfi, sem hægt er að nýta í ríkara mæli gagnvart umheiminum en gert hefur verið. Margt bendir til þess að Norðurlöndin hafi hingað til vannýtt þessa auðlegð við að skapa sér hlutgengi á alþjóðlegum vettvangi.

Íslendingar vilja leggja áherslu á að nýta auðlegð Norðurlanda, innri jafnt sem ytri styrk, til að efla samkeppnisstöðu þeirra á sviði mennta og vísinda á alþjóðlegum vettvangi. Lykilorðin þar eru annars vegar samlegð en hins vegar hnattræn útrás. Samþætta þarf betur þá þekkingu sem fyrir hendi er á Norðurlöndum svo hún nýtist betur og styrki enn frekar stöðu landanna á alþjóðavettvangi. Jafnframt er stefnt að aukinni samvinnu við ríki utan Norðurlanda, um sameiginlega hagsmuni, sérstaklega grannsvæðin í vestur- og suðvesturátt.

Á formennskuárinu munu Íslendingar leita leiða til að þróa núverandi áherslur og móta nýjar á sviði menntamála og vísinda í skýrslunni Vestur-Norðurlönd í norrænu samstarfi er lögð var fyrir samstarfsráðherrana og rædd á fundi þeirra í júní 2003. Samhliða þessum áherslum mun Ísland jafnframt fylgja eftir samstarfi Norðurlanda við Eystrasaltsríkin og Norðvestur-Rússland, m.a. með sameiginlegum ráðherrafundi um menntamál og vísindi árið 2004.

Íslendingar vilja fylgja eftir mikilvægu og árangursríku starfi Svía árið 2003 á sviði menntamála og vísinda. Unnið verður áfram á grundvelli skýrslunnar um réttindi Norðurlandabúa, ákvarðana sem teknar hafa verið um breytingar á stöðu norrænna rannsóknarstofnana og einnig verður Hvítbókinni á sviði rannsókna og nýsköpunar fylgt eftir. Íslendingar munu framfylgja núverandi stefnu Norrænu ráðherranefndarinnar á sviði menntamála og vísinda árin 2000-2004, Norden som foregangsregion for udvikling af menneskelige ressourcer, en beita sér samtímis fyrir undirbúningi nýrrar samhæfðrar stefnu til næstu þriggja ára. Þar verður m.a. lögð áhersla á nánara samstarf ráðgjafarnefnda á sviði menntamála og vísinda um sameiginleg þverfagleg viðfangsefni.

Lýðræði
Ein helsta auðlind Norðurlanda er lýðræðishefðin. Það er afar brýnt að við missum ekki sjónar á mikilvægi þess að ala börn og unglinga upp í lýðræðislegri hugsun og virðingu fyrir skoðunum annarra. Undir merkjum lýðræðis er unnt að skapa leiðir til að virkja þann mannauð sem býr í hverri þjóð. Virk þátttaka einstaklingsins er ein af meginstoðum lýðræðis. Í upplýsinga- og þekkingarsamfélagi 21. aldar er nauðsynlegt að ungt fólk alist upp og þroskist í samfélagi sem krefst þátttöku þess, þekkingar og ábyrgðar. Ungt fólk þarf að læra hvað í lýðræði felst og læra að beita því. Í lýðræðislegu uppeldi er æskilegt að hafa eftirfarandi þrjá meginþætti í huga: lýðræði sem hugsunarhátt, lýðræði sem færni og lýðræði sem stjórnarform. Í því felst að nemendur þurfa að kynnast grundvallarþáttum þjóðfélagsins, taka þátt í því sem virkir þegnar og læra að taka afstöðu og bera ábyrgð.

Menning
Sátt fólks við lífið ræðst að talsverðu leyti af vitund þess um menningararf sinn og þátttöku í menningu líðandi stundar. Slík vitund og þátttaka er órjúfanlega tengd leit manna að tilgangi, fegurð og merkingu mannlífsins. Þess vegna þarfnast menningin stöðugrar yfirvegunar og íhygli, gagnrýni, umræðu og ástundunar sem flestra og sem oftast. Þessi leit verður ekki aðskilin frá rannsóknum og menntun. Vísindin leggja sitt af mörkum til fjölþættari og dýpri skilnings á þáttum menningarinnar, áhrifamætti hennar og inntaki í sátt og virðingu við land og fólk. Þennan skilning þarf að breiða út til allra og miðla á milli kynslóða.
Norðurlöndin standa öll framarlega hvað varðar þá mælikvarða sem einkenna þekkingarsamfélagið og nýta í ríkum mæli vísindalega þekkingu og aðferðir vísinda og fræða þegar þarf að bregðast við og aðlagast nýjum aðstæðum. Sú aðlögun kallar m.a. á tæknilegar aðferðir til að styrkja og miðla menningu landanna.

Náttúra
Náttúran er öllum norrænum þjóðum uppspretta efnislegra og andlegra verðmæta sem setur sterk einkenni á atvinnu- og menningarlíf þeirra þó með mismunandi hætti sé. Sérstæð náttúra norðursins er einkennandi fyrir öll löndin. Hafið, skógurinn, orkulindirnar, gróðurmáttur jarðvegsins svo og hreint vatn og andrúmsloft er undirstaða efnahagslífs og auðlegðar þeirra. Þau hafa öll sjálfbæra nýtingu auðlindanna og verndun umhverfis í fyrirrúmi og standa framarlega í þróun tækniþekkingar til að laga atvinnuvegi landanna að þeirri stefnu. Rannsóknir og þróunarstarf svo og menntun og fræðsla gegna þar lykilhlutverki. En náttúran er einnig innblástur til listsköpunar sem birtist hvarvetna í menningarverðmætum landanna í öllum listgreinum með mismunandi áherslum. Þannig ríkir öflugt samspil milli náttúru, mannlífs og menningar á Norðurlöndum.

Samstarf um vísinda- og tæknistefnu
Norðurlöndin búa að langri reynslu í samvinnu um rannsóknir og nýsköpun. Þau fjárfesta flest meira en önnur þróuð ríki í rannsóknum og þróun og standa framarlega í vísindalegri framleiðni og nýsköpun sem byggist á nýrri þekkingu. Hingað til hafa þau þó fyrst og fremst horft til innri samvinnu en síður notað innri styrk sinn sameiginlega til að styrkja stöðu sína út á við. Löndin eru þegar í stakk búin til að taka þátt í að móta rannsóknar- og nýsköpunarkerfi sem ESB lýsir eftir í áætluninni um evrópska rannsóknarsvæðið, ERA. Norðurlöndin eiga að geta gefið gott fordæmi og jafnvel gegnt ákveðnu forystuhlutverki í því efni.

Íslendingar vilja þróa og fylgja eftir niðurstöðum Hvítbókarinnar um Norðurlöndin sem framúrskarandi svæði rannsókna og nýsköpunar og hrinda þeim í framkvæmd eftir föngum í þeim verkefnum sem þeir veita forystu. Þar ber hæst tillögur um að samtengja sem best háskóla, rannsóknarstofnanir og sjóði sem styðja rannsóknir og tækniþróun og flétta saman stuðning við vísindarannsóknir og nýsköpun. Í þessu samhengi vilja Íslendingar leitast við að samhæfa aðgerðir ráðherranefnda sem bera ábyrgð á stuðningi við rannsóknir og nýsköpun, ekki síst starf ráðherranefndar mennta og vísinda annars vegar og ráðherranefndar iðnaðar- og atvinnumála hins vegar. Leitað verður eftir samstarfi við norrænar stofnanir á þessu sviði. Í samvinnu þessara aðila verður haldin alþjóðleg ráðstefna haustið 2004 um mörkun og framkvæmd árangursríkrar vísinda- og tæknistefnu.

Íslendingar vilja stuðla að því að Norðurlöndin beiti sér á vettvangi ráðherranefndarinnar fyrir auknum tengslum við önnur svæði, m.a. í formi afmarkaðra verkefna. Á það ekki síst við um Norður-Ameríku þar sem miklir sameiginlegir hagsmunir eru með Bandaríkjunum og Kanada á sviði vísinda og tækni og fjölmargir vísindamenn frá Norðurlöndum sækja þangað menntun sína.

Samstarf á háskólasviðinu
Menntunarstig íbúa á Norðurlöndum er með því hæsta sem gerist. Þróun síðustu ára alls staðar á Norðurlöndunum er sú að æ fleiri sækja í háskólamenntun og hefur rannsóknartengt framhaldsnám verið í örustum vexti. Það er mikilvægt að Norðurlönd haldi áfram að styrkja samstarf sitt um málefni háskóla.

Íslendingar leggja áherslu á að ráðgjafarnefnd um háskólamál vinni að því í samvinnu við ráðgjafarnefnd um vísinda- og tæknistefnu og Norrænu akademíuna um vísindamenntun að efla samstarf háskóla og annarra stofnana sem stunda öndvegisrannsóknir. Sérstaklega ber að líta á unga vísindamenn sem auðlind. Fjallað verði um tengsl háskólakennslu og nýsköpunar og sérstaklega litið til gæða rannsóknarmenntunar.

Íslendingar vilja fylgja eftir frumkvæði Norðmanna og Svía og stuðla enn frekar að tilraunaverkefnum milli háskóla á Norðurlöndum um sameiginlegt námsframboð. Á vegum ráðgjafarnefndar um háskólamál var unnin greinargerð árið 2003 um þróunarmöguleika á þessu sviði og kom í ljós að formlegar og óformlegar hindranir eru til staðar. Þeim ber að ryðja úr vegi. Jafnframt vilja Íslendingar stuðla að því að áfram verði unnið að viðfangsefnum sem þegar eru hafin, s.s. um alþjóðavæðingu og gæði háskólamenntunar.

Á Norðurlöndum hefur fjarkennsla á háskólastigi aukist mjög á síðustu árum. Mismunandi leiðir hafa verið farnar og full ástæða er til að skoða reynsluna sem fengist hefur og athuga möguleika á auknu samstarfi Norðurlanda á þessu sviði.

Samstarf um skólamál
Norðurlönd hafa öll lagt ríka áherslu á hlut lýðræðis í skólastarfi á undanförnum árum. Lýðræði er einn af fjöldamörgum þáttum sem skólar þurfa að fjalla um og setja í rétt samhengi til þess að efla alhliða þroska nemenda og gera þá færari til að takast á við kröfur og áskoranir daglegs lífs á 21. öld. Íslendingar vilja beita sér fyrir því að á árinu 2004 verði sérstaklega fjallað um lífsleikni. Sú umfjöllun verði tengd öðrum hugtökum sem borið hefur hátt í umræðu innan norræns samstarfs á síðustu árum svo sem umræðunni um lýðræði. Efni eins og lýðræði sem hugsunarháttur, færni og stjórnarform með áherslu á virkni ungs fólks hlýtur að verða einn af burðarásum þess að byggja upp heilsteyptan einstakling. Eðlilegt er að fyrrnefndir þættir verði rauður þráður í umfjöllun um lýðræði sem auðlind á þemaráðstefnu Íslands, Menntun og mannauður – lifandi skólasamfélag til framtíðar, sem ráðgjafarnefnd um skólamál mun bera ábyrgð á, í samráði við ráðgjafarnefndirnar um háskólamál og fullorðinsfræðslu.

Landssamtök foreldra á Norðurlöndum hafa formlegan samstarfsvettvang þar sem fulltrúar landanna hittast reglulega og bera saman bækur sínar. Í námskrám skóla alls staðar á Norðurlöndunum er mikil áhersla lögð á samstarf foreldra og skóla. Íslendingar leggja áherslu á að kanna hvernig þau starfa og hvernig megi nýta foreldrasamtök á Norðurlöndum sem auðlind í skólastarfi.

Jafnrétti er hugtak sem lengi hefur verið í umræðunni. Kannanir hafa leitt í ljós að strákum líður oftar illa í skóla, margir hafa bjagaða sjálfsmynd og eiga erfitt með að læra að lesa og þurfa mikla sérkennslu. Því má spyrja sig þeirrar spurningar hvort núverandi skólakerfi höfði síður til stráka en stelpna og hvort skólinn sé ekki fær um að sinna báðum kynjum. Íslendingar vilja hefja umræðu um þennan málaflokk á norrænum vettvangi með það að leiðarljósi að löndin miðli hvert öðru af reynslu sinni og þekkingu.

Gera þarf umræðunni um læsi hátt undir höfði árið 2004. Áratugur læsis á vegum UNESCO hófst árið 2002 og ekki úr vegi að Norðurlöndin skerpi áherslur sínar varðandi læsi. Nokkrar alþjóðlegar rannsóknir hafa verið gerðar síðustu árin og vilja Íslendingar stuðla að því að fram fari umræða á norrænum vettvangi um lestrarfærni og niðurstöður þessara kannana.

Sjálfbær þróun snýst um það að tryggja betri lífsgæði fyrir alla, bæði nú og fyrir komandi kynslóðir. Menntun og mikilvægi þess að gera ungt fólk að ábyrgum þegnum í lýðræðisþjóðfélagi hlýtur því að vera eðlilegur þáttur í sjálfbærri þróun. Svíar lögðu áherslu á sjálfbæra þróun í formennsku sinni á sviði menntamála og Íslendingar vilja halda áfram á þeirri braut. Á formennskuári Íslands 2004 verður unnið að endurskoðun áætlunar um sjálfbæra þróun með það fyrir augum m.a. að hún taki til fleiri þátta en verið hefur.

Samstarf um fullorðinsfræðslu
Íslendingar munu á formennskuárinu fylgja eftir vinnu Svía við gerð samnorrænnar stefnu á sviði fullorðinsfræðslu, m.a. með því að endurskilgreina og víkka starfssvið ráðgjafarnefndar um fullorðinsfræðslu.

Vinnustaðir og heimili þurfa ekki síður en menntakerfið að bregðast við auknum kröfum um menntun. Skil á milli náms í skóla og á vinnustað eru oft óljós. Dreifmenntun er aðferð til að bregðast við þessum mikilvægu kröfum. Hana má nota til að auka tækifæri til náms þar sem hefðbundnum skólum verður ekki við komið. Dreifmenntun skapar einnig tækifæri til samvinnu milli skóla innanlands og milli Norðurlandaþjóða. Hugmyndir um jafnt fullorðinsfræðslu sem dreifmenntun þarf að skoða í tengslum við byggðaáætlanir á Norðurlöndum og hvernig virkja má mannauð og skapandi mátt í dreifbýli.

Hlutverk og starfshættir símenntunarmiðstöðva og menntasmiðja eru athyglisverð dæmi um það hvernig hægt er að virkja mannauð. Jafnframt er raunfærni einstaklingsins þáttur sem ástæða er til að leggja aukna áherslu á. Íslendingar munu beita sér fyrir því að sérstaklega verði kannaðir þeir möguleikar sem dreifmenntun kann að veita til að efla almenna færni og þekkingu.

Á formennskuárinu munu Íslendingar leggja til að safnað verði upplýsingum um vel heppnaðar aðferðir (best practice) við kennslu fullorðinna nýbúa í máli viðkomandi lands. Unnið verði með niðurstöðurnar og um þær fjallað á norrænum vettvangi. Einnig stefna Íslendingar að því að gerð verði úttekt á tilhögun vinnustaðanáms á Norðurlöndum.

Samstarf um upplýsingatækni
Upplýsingatækni er mikilvæg til þess að virkja auðlegð Norðurlanda. Hún skapar nýjar leiðir til að miðla þekkingu og menningararfi og er tæki til lýðræðislegra samskipta. Norðurlönd standa þegar framarlega hvað varðar nýtingu upplýsingatækni og almennt læsi fólks á upplýsingar. Mikilvægt er að nýta þennan styrkleika til þess að leiða saman auðlindir Norðurlanda í menntun, menningu og vísindum.

Íslendingar munu leggja áherslu á miðlun náms á milli landa með tilstilli upplýsingatækni, sameiginlegra vísindaverkefna, sem byggjast á dreifðri vinnslu gagna og upplýsingasöfnum, og nýrra leiða til miðlunar menningar og þekkingar á náttúrunni. Jafnframt verður lögð áhersla á að nýta upplýsingatæknina í lýðræðislegum tilgangi og kannaðar leiðir til þess að brúa hina svokölluðu stafrænu gjá eða mismunandi aðgang ólíkra hópa samfélagsins að gæðum upplýsingatækninnar. Leitast verður við að leggja raunsætt mat á gildi upplýsingatækninnar og finna nýjar leiðir til nýtingar hennar. Upplýsingatækni verði nýtt til þess að samnýta og samþætta norræn verkefni og stuðla að útbreiðslu þeirra á alþjóðlegum vettvangi.

Tungumálasamstarf
Íslendingar vilja leita leiða til að efla gagnkvæman málskilning Norðurlandabúa og huga sérstaklega að vanda fámennra málsvæða. Norrænt tungumálasamstarf byggist m.a. á málskilningi milli landanna. Mikilvægt er að staða norrænna tungumála, jafnt innan Norðurlanda sem utan, verði styrkt þannig að þau megi nota við mismunandi aðstæður í nútímatungumálaumhverfi. Þekkingu á þessum tungumálum þarf að auka. Mikilvægt er að hið nýja málráð Norðurlanda ryðji braut til að styrkja þessa stefnu í því málumhverfi sem ríkir hjá ungu fólki í dag.