Áætlun á sviði heilbrigðis- og félagsmála
Til grundvallar norrænu samstarfi á sviði heilbrigðis- og félagsmála liggur samstarfsáætlun sem samþykkt var í lok ársins 2000 fyrir tímabilið 2001 – 2005. Þar er lögð áhersla á að norrænt samstarf um heilbrigðis- og félagsmál byggist á sameiginlegum gildum sem jafnframt eru kjölfestan í norræna velferðarlíkaninu. Meðal þeirra eru reglurnar um jafnræði borgaranna, félagslega samstöðu og félagslegt öryggi allra.
Á formennskuári Íslands í Norrænu ráðherranefndinni 2004 er lögð áhersla á að nýta og varðveita auðlegð og auðlindir sem Norðurlönd búa yfir. Á sviði heilbrigðis- og félagsmála snúa verkefnin aðallega að því að efla og nýta betur mannauðinn í heilbrigðis- og félagsþjónustu, jafnframt því að varðveita og jafnvel auka lífsgæði íbúanna. Þessi verkefni falla að hluta saman við viðfangsefni ofangreindrar samstarfsáætlunarinnar og ættu því að geta stuðlað að framkvæmd hennar.
Á formennskutímanum ætlar Ísland að beita sér sérstaklega fyrir auknu samstarfi og aðgerðum er varða hagnýtingu upplýsingatækni, virkari starfsmannastefnu, eflingu lýðheilsu, þjóðfélagsþátttöku aldraða, fötlun breytt í færni og bætt uppeldisskilyrði barna.
Hagnýting upplýsingatækni
Ríkisstjórnir á Norðurlöndum mörkuðu á síðasta áratug stefnu um málefni upplýsingasamfélagsins. Eitt meginmarkmið þeirra allra var að skipa sér í fremstu röð þjóða í upplýsingamálum. Í stefnumörkun ríkisstjórnanna felst m.a. áhersla á að kostir upplýsingatækni verði nýttir til fulls til að efla hag íbúanna, menningu, atvinnuvegi, stjórnsýslu og þjónustu hins opinbera.
Skipuleg upplýsingasöfnun er mikilvæg fyrir heilbrigðisþjónustu og félagsþjónustu, þar sem öflun gagna, öryggi þeirra og aðgangur að þeim getur ráðið miklu um árangur starfseminnar. Hagnýting upplýsingatækni er þannig mikilvæg til þess að bæta þjónustu við borgarana og auka færni starfsfólks á þessum sviðum samfélagsþjónustunnar.
Stærstu verkefnin á sviði upplýsingamála í heilbrigðisþjónustu eru uppbygging og rekstur heilbrigðisneta, rafrænnar sjúkraskrár og margs konar gagnagrunna. Löndin eru komin mislangt á þessum sviðum og því er mikilvægt að efla samstarf þeirra í milli til þess að tryggja eðlilega framþróun alls staðar. Einnig að ávallt sé leitað bestu faglegra sem fjárhagslegra lausna við skráningu, fjarskipti og aðra samskiptaþjónustu.
Á formennskutíma Íslands verður unnið að því að efla samstarf þeirra sem vinna við heilbrigðisnet landanna. Sömuleiðis er áformað að kanna forsendur fyrir samstarfi um frekari þróun rafrænnar sjúkraskrár. Ennfremur verður athugað hvort Norðurlöndin geti ekki sameiginlega auðveldað hinum ýmsu aðilum sem vinna á þessum sviðum aðgang að styrkjum og öðru fjármagni til rannsókna og þróunarstarfsemi.
Virk starfsmannastefna
Heilbrigðis- og félagsþjónusta á Norðurlöndum eru mannaflafrekar þjónustugreinar þar sem fjöldi og færni starfsmanna á hverju sviði skiptir miklu máli. Í samanburði við önnur lönd er menntunarstig starfsfólks þessara þjónustugreina mjög hátt. Hér er því um að ræða mikinn mannauð sem nauðsynlegt er að varðveita og efla eftir því sem kostur er.
Innan heilbrigðis- og félagsþjónustunnar virðist sem starfsmannamálum og þróun starfsmannastefnu hafi ekki verið nægur gaumur gefinn á undaförnum árum. Nútíma stjórnunarhættir og möguleikar til þess að hafa áhrif á og taka þátt í skipulagningu starfseminnar hafa ekki verið nýttir sem skyldi, a.m.k. samanborðið við ýmsa aðra þætti atvinnulífsins.
Enginn vafi er á því að aukið sjálfstæði og ábyrgð stofnana og forstöðumanna hlýtur að kalla á bætt starfsumhverfi og auknar kröfur um áhrif og ábyrgð starfsmanna á starfsemi heilbrigðisþjónustunnar sem og félagsþjónustunnar.
Á formennskuári Íslands verður unnið að því að löndin geri grein fyrir þróun starfsmannastefnu í heilbrigðis- og félagsþjónustunni og miðli upplýsingum um helstu nýjungar í starfsmannamálum í hverju landi.
Efla þarf lýðheilsu
Aðgerðir til að efla lýðheilsu miðast við að viðhalda og bæta heilbrigði þjóðarinnar eða tilgreindra þjóðfélagshópa með skipulegum, viðurkenndum og vísindalega sannreyndum aðgerðum. Til þeirra teljast ráðstafanir sem sérstaklega stuðla að því að draga úr sjúkdómum og slysum, svo og aðrar aðgerðir á sviði forvarna og heilsueflingar.
Þeirri skoðun hefur vaxið fylgi á undanförnum áratugum, að eigi árangur að nást við að fyrirbyggja eða draga úr langvinnum sjúkdómum, verði að ráðast að rótum þeirra og taka meira tillit til sameiginlegra orsaka þeirra. Á grundvelli þessarar hugmyndafræði hefur verið komið á fót lýðheilsustofnunum í öllum löndunum. Meginmarkmið þeirra er að efla allt lýðheilsustarf og samræma það ásamt því að fræða almenning um heilbrigði og heilsueflingu.
Á tveggja til þriggja ára fresti er Norræna lýðheilsuheilsuráðstefnan haldin og hefur svo verið frá því á níunda áratugi síðustu aldar. Af Íslands hálfu er talið mikilvægt að forsvarsmenn og sérfræðingar við lýðheilsustofnanirnar hittist reglulega og beri saman bækur sínar. Ísland mun því á formennskuári beita sér fyrir því að komið verði á laggirnar árlegum fundi lýðheilsustofnana á Norðurlöndum.
Aukin þjóðfélagsþátttaka aldraðra
Eitt helsta verkefni öldrunarþjónustu á næstu árum verður að þróa og samhæfa allt þjónustunet aldraðra; heimilishjálp og heimahjúkrun, öldrunarlækningadeildir og stofnanavistun. Jafnframt þurfa að vera fyrir hendi úrræði til þess að mæta tímabundum félagslegum þörfum eldri borgara. Þetta er mikilvægt til þess að aldraðir geti með réttum stuðningi búið á sem lengst heimilum sínum og tekið virkan þátt í daglegu lífi.
Flest landanna standa í byrjun nýrrar aldar frammi fyrir því að skortur er á ýmsum hópum heilbrigðisstarfsfólks, ójafnvægi er á milli sérgreina og heilbrigðisþjónustan á í vaxandi samkeppni við aðrar atvinnugreinar. Brýn þörf er á því að unnið verði að því að efla menntun starfsmanna og gera þarf störf í öldrunarþjónustunni eftirsóknarverðari þannig að unnt verði að manna starfsemina með hæfu starfsliði og stuðla að aukinn þjóðfélagsþátttöku aldraðra.
Á formennskuárinu mun Ísland leggja til að málefni aldraðra verði tekin til umræðu á fundum Norrænu embættismannanefndarinnar um heilbrigðis- og félagsmál. Fyrsti áfangi þeirrar umræðu felur í sér að löndin verða beðin um að gera grein fyrir stöðu mála hjá hverju þeirra og lýsa framtíðarsýn sinni til næstu 15 – 20 ára.
Fötlun breytt í færni
Þjónusta við fatlaða stendur á margan hátt á tímamótum. Nýjar og breyttar áherslur í þjónustu við fatlaðra eru að ryðja sér til rúms þar sem meira er horft til möguleika þeirra og getu til að taka fullan þátt í lífi og starfi hvers samfélags.
Á Evrópuári fatlaðra er rík áhersla lögð á nýjar og árangursríkari leiðir til fullrar atvinnuþátttöku fatlaðra.
Fyrir liggur að fatlaðir sem einu sinni fara á örorkubætur eiga sjaldan afturkvæmt út á vinnumarkaðinn. Sérstaklega á þetta við um þá sem eru mikið fatlaðir. Þrátt fyrir að boðið sé upp á sérstakar aðgerðir fyrir fatlaða þá hafa þær ekki mikil áhrif á heildaratvinnustig þeirra.
Sértækar úrlausnir eins og verndaðir vinnustaðir hafa verið nýttir til þess að veita fötluðum atvinnu en almennar aðgerðir á almennum vinnumarkaði hafa verið takamarkaðar. Nauðsynlegt er að reyna að hafa áhrif á þessa stefnu þar sem hún er dýrari en aðrar lausnir og fatlaðir njóta ekki þeirra lífsgæða sem þeir eiga rétt á. Velferðarkerfi framtíðarinnar mun hafa þörf fyrir það að allir sem geti lagt eitthvað að mörkum til samfélagsins geri það.
Á formennskuárinu mun Ísland leggja til að horft verði til nýrra leiða í atvinnumálum fatlaðra með því m.a. að breyta þeirri hugsun að fötlun feli í sér óvinnufærni. Áherslan á að vera á lausnir á vinnumarkaði sem henta hverjum og einum í stað þess að bæta fötluðum upp tekjutap og hafa þá óvirka. Einnig skal horft til gagnkvæmrar ábyrgðar þar sem fatlaðir hafa skyldu til þátttöku á vinnumarkaði og samfélagið skyldu til að finna störf við hæfi. Loks er brýnt að leggja meiri áherslu á aukna samvinnu aðila á vinnumarkaði þar sem horft er ávinnings samfélagsins.
Betri þjónusta við börn með sérþarfir
Á formennskuárinu mun Ísland leggja til að Norðurlöndin taki saman yfirlit yfir þjónustu sem veitt er börnum með ýmsar sérþarfir og fjölskyldum þeirra. Markmið er að miðla á milli landanna bestu aðferðum til að aðstoða fjölskyldur við uppeldi barnanna. Kannað verði sérstaklega hvort þjónusta sem hingað til hefur einungis verið ætluð t.d. fjölskyldum með fötluð börn geti einnig gagnast öðrum fjölskyldum sem þurfa á aðstoð að halda svo sem vegna veikinda eða félagslegra aðstæðna.
Eftirfylgni
Ísland undirstrikar mikilvægi þess að Norræna embættismannanefndin um heilbrigðis- og félagsmál, fagnefndir, stofnanir og vinnuhópar á því sviði taki í störfum sínum mið af þeim áherslum sem formennskulandið hefur lagt fram. Þessir aðilar verða á miðju ári 2004 beðnir um skýrslur um framvindu mála og hvernig þeir hafi staðið að því að hrinda áherslum Íslands í framkvæmd. Þegar þær upplýsingar liggja fyrir verður metið hvort ástæða sé til frekari aðgerða eða hvort einstakir þættir framkvæmdaáætlunarinnar þarfnist endurskoðunar.
